متفکری برای تمام فصول/درباره زندگی و افکار یاکوبسن


متفکری برای تمام فصول/درباره زندگی و افکار یاکوبسن - تصویر 1

رومن یاکوبسن متفکری بود که به تمام حیطه های کوشش و تقلای انسان با روشی دینامیک و همبسته نزدیک شده بود. فعالیت های انسانی به طور بنیادی به زبان ارتباط دارند. آخرین کتاب وی با عنوان «هنر کلامی، نشانه کلامی، زمان کلامی»، خود دربرگیرنده این حقیقت است. حتی اگر در برخی موارد زبان مستقیما در عمل خلقت دخیل نباشد، همچنان مدلی برای این عمل است. در نتیجه، متدهای زبان شناسان مدرن که توسط یاکوبسن و همکارانش در حلقه های زبان شناسی مسکو و پراگ به طور جامع شرح داده شده است، پایه تحلیل علمی هرگونه زبان و رمزگان هنری است. از طرف دیگر، تعبیر یاکوبسن از عبارت ترنس «من یک زبان شناسم، یک زبان شناسی بیگانه با خودم را هیچ نمی شمارم» نه تنها این باور را منتقل می کند که زبان شناسی امری کلیدی برای محقق است، بلکه به این حقیقت اشاره می کند که حوزه زبان شناسی به یک سیستم واکنشی از تلاش ها و فعالیت های دیگر انسان ها گره خورده است.

 

 

هنگامی که صحبت از شعر و نثر هنرمندانه می شود، یاکوبسن مدام از عبارت «هنر کلامی» استفاده می کند. در پژوهش های روسی همواره ارتباط تنگاتنگی میان مطالعه زبان، ادبیات کتبی و سنت شفاهی وجود داشته است. این سه شاخه به عنوان یک حیطه مطالعه می شدند و زبان به عنوان ابزار اولیه پژوهش آنها را با هم یکپارچه می کرد. محل تحصیل یاکوبسن یعنی دانشگاه مسکو، مرکز این متد بود. اما ارتباط میان هنر و زبان شناسی در تئوری یاکوبسن اهمیت بیشتری پیدا کرد. الزام نتیجه گیری از زبان شاعرانه برای علم زبان و برعکس آن، استفاده از متدهای زبان شناسی برای مطالعه شعر، در دوران دبیرستان در موسسه زبان های شرقی مسکو برای یاکوبسن روشن شده بود.

 

 

در حدود سال ۱۹۱۳، وی دوستان زیادی از نقاشان و شاعران پیشرو دورانش داشت. از جمله کازیمیر مالویچ، پاول فیلونوف، ولیمیر خلبینکوف و الکسی کروچنیخ. یاکوبسن خود به یک فوتوریست دوآتشه تبدیل شد و اشعار تجربی فراخودآگاه (Supraconscious) می گفت. طی نامه نگاری هایی که این سال ها با کروچنیخ و خلبینکوف داشت عقایدش را شجاعانه تر از آنها بیان می کرد. وی شعری را پیشنهاد می کرد که تنها از حروف بی صدا تشکیل می شد و تجربه یی بود از شعر بصری، پازل هایی گرافیکی متشکل از حروف در هم بافته شده. یاکوبسن اشعار فراخودآگاه خود را در سال ۱۹۱۵ به همراه کروچنیخ در کتابچه یی با عنوان Zaumnaja gniga به چاپ رساند و اولگا روزانو، نقاش معروف، آن را تصویرسازی کرد.

 


 

این کتابچه در سال ۱۹۷۹ در نمایشگاه «پاریس مسکو۱۹۰۰ ۱۹۳۰» در مرکز جرج پمپیدو پاریس به نم��یش درآمد و در کاتالوگ این نمایشگاه از آن به عنوان مهم ترین اثر یاد شده است. آزمایشگاه های علمی که در آنها شاعران و زبان شناسان دانش و تجربیات خود را متبادل می کردند عبارت بود از حلقه زبان شناسی مسکو و حلقه زبان شناسی پراگ. یاکوبسن موسس هردو حلقه و به ترتیب رییس و نایب رییس آنها بود. در سال ۱۹۱۶ گروهی از پژوهشگران ادبی پترزبورگ که بعدها عنوان فرمالیست به خود گرفتند، انجمنی برای مطالعه زبان شاعرانه (OPOJAZ) تاسیس کردند و برای این کار حلقه مسکو را مدل کار خود قرار دادند. یاکوبسن حامی و عضو فعال این انجمن شد به طوری که یوری تینیانوف بعد ها گفت که بدون یاکوبسن این انجمن وجود نداشت. در اشعار تجربی به ویژه در فوتوریسم، عقاید جدید یاکوبسن درباره معنی پرورش یافت و نقاشی مدرن به ویژه کوبیسم، قائده نسبیت او را نشان می داد که از نظر یاکوبسن به گسترش تئوری واج شناسی او کمک کرد. براساس تئوری واج شناسی، کوچک ترین واحد سخن واج است که خود می تواند به عناصر کوچک تری به نام «مشخصه های متمایزکننده» (Distinctive features) تقسیم شود.

 

 

این مشخصه ها «تقابل های دوگانه» را شکل می دهند و به تمایز معانی کمک می کند. در شعر، روابط دوگانه به یک اصل جهان شمول تبدیل می شود. مجموعه یی از توالی ها که ساختار اولیه شعر را به وجود می آورند. به دنبال پیش نگری نبوغ آمیز جرارد منلی هاپکینز، یاکوبسن قانون اصلی شعر را با عنوان توازی (Parallelism) بنیان نهاد. یاکوبسن تاکید کرد که توازی به دلیل همسانی نیست، بلکه به دلیل هم ارزی است. دو کلمه هم ارز براساس قانون شباهت و تضاد در کنار هم قرار می گیرند. توازی از این منظر ایجاد دگرگونی در دل ثبات است. دگرگونی، از آنجا که هرگونه ترکیب دو واژه با دیگری متفاوت است و ثبات، از آنجا که توازی یک ویژگی جدانشدنی اثر شاعرانه است.

 

 

بر طبق تئوری یاکوبسن، توازی زمانی اتفاق می افتد که هنر اتفاق افتاده باشد. وی در سال ۱۹۳۰ از مرزهای «متن» فراتر رفت و به جای رابطه معمول میان شعر و زندگی شاعر به دنبال رابطه «موازی» (Parallelistic) آن رفت. یاکوبسن توانست دیالکتیک کشمکش میان این دو جهان را کشف کند. به جز شعر و شاعر، از نظر یاکوبسن اسطوره شناسی هم نه تنها به عنوان یک سنت شفاهی با ارزش بلکه به عنوان یک حاضر مطلق در پس تمام فعالیت های ما به شمار می رفت. در میان انواع مختلف اسطوره، وی به خودآگاهی ملی تاریخی با تفاسیر خاص آن از وقایع و رخدادها تاکید می کرد. مثال معروف او دست نوشته های جعلی از دوره رمانتیک است، همچون جعل ماهرانه حماسه های چک اثر هانکا.

 

 

از نظر یاکوبسن این اسطوره ها برای عزم و اراده ملی لازم اند و باید همچون بخش مهمی از تاریخ با آنها برخورد شود. افکار پیشرو یاکوبسن در زمینه واج شناسی که سازگار با اسطوره شناسی هم هست در مردم شناسی مدرن طرفداران بسیاری پیدا کرد و تاثیرات زیادی به ویژه در مکتب لوی اشتراوس گذاشت. لوی اشتراوس می گوید: «من یک ساختارگرا بودم و خود نمی دانستم... یاکوبسن و سخنرانی هایش بود که به من نشان داد آنچه تصمیم داشتم انجام بدهم، ... پیش از این در مکتب فکری دیگری وجود داشت.»

ترجمه: ثنا ولدخانی

کلمات کلیدی :
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه