جلال آل احمد؛ تردید ها و تغییر ها/نقدی بر آثار جلال آل احمد


جلال آل احمد؛ تردید ها و تغییر ها/نقدی بر آثار جلال آل احمد - تصویر 1

جلال آل احمد، فارغ از تعاریف و انتقاداتی که در دوره های مختلف راجع به او و آثارش مطرح بوده، یکی از چهره های نامی و قابل تامل در تاریخ اجتماعی و فرهنگی کشور ما به شمار می آید. او در۱۱ آذرماه سال ۱۳۰۲ در شهر طالقان متولد شد؛ در خانواده ای مذهبی و روحانی. در ابتدا به اصرار پدر به نجف سفر کرد تا درس طلبگی بخواند اما از این تصمیم سربرنتافت و در دارالفنون مشغول به تحصیل شد.

 

او در سال ۱۳۲۲ به دانشسرای عالی تهران می رود و در رشته زبان و ادبیات فارسی به تحصیل می پردازد. با مطالعه آثار برخی از نویسندگان همدوره خود، به احزاب سیاسی می پیوندد که از آن جمله حزب توده است. به تایید بسیاری از منتقدان و صاحب نظران، ایجاز و عصبانیت از ویژگی های اصلی قلم جلال به شمار می آمد. بعد از جریان ملی شدن نفت، فعالیت های سیاسی آل احمد که مدتی بود به سکون گراییده بود، مجدد آغاز شد اما بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۳۲، جلال نیز مانند سایر روشنفکران و جریان های روشنفکری آن دوره به یاس دچار شد. شاید در همین دوره است که عمده ترین تحولات در شخصیت و تفکر او رخ می دهد.

 

وی در ۱۸ شهریور ۱۳۴۸ در سن ۴۶ سالگی در اسالم گیلان درگذشت. مرگ زودهنگام او البته شائبه هایی را نیز در پی داشت اما نهایتا پیکر جلال در مسجد فیروزآبادی جنب بیمارستان فیروزآبادی شهرری آرام گرفت. در ادامه مصاحبه ای را می خوانید با فتح ا... بی نیاز راجع به ویژگی ها و شاخصه های ادبی جلال که البته در تقابل و نزدیکی با تفکرات، نوع نگاه و رویکردهای اجتماعی سیاسی او نیز هست.

 


به عنوان اولین سوال، فکر می کنید بارز ترین ویژگی های آثار جلال آل احمد در آثار داستانی اش، چه ویژگی هایی هستند؟


اول «شکست» که به شکلی هنری در یکی از بهترین آثارش یعنی «مدیر مدرسه» نمود پیدا کرده است. دوم «اغراق در حقیرسازی ذهنیت یا فضا و شخصیت های مورد تنفرش»؛ مانند «شوهر آمریکایی» سوم اینکه «منِ راوی» در بیشتر آثارش همیشه خود نویسنده است. نمونه اش سنگی بر گوری.

 

 


به نظر شما جایگاه جلال آل احمد در ادبیات داستانی ایران تا چه میزان بوده و آیا آثار او را می توان بر نویسندگان هم عصر یا پس از آن تاثیرگذار دانست؟


به دلیل گزینش درونمایه ها و موضوع هایش، از یک سو و کاربرد نثر و زبانی خطابی، پدرسالارانه، تک صدایی، خروشان و جوشان، عصبی، سریع مانند رعد، چابک مانند برق و خشمناک همچون توفان نمی توان تاثیر او بر شماری از نویسندگان منکر شد. من در اینجا به دو رمان او اشاره می کنم: اولی «مدیر مدرسه» است. در این متن، راوی شخصیتی است پرخاشگر، عصبی، تندخو و تا حدی آرمانگرا که از شدت عصبانیت حتی در باره زن و فرزند خود هم حرف نمی زند و فقط به صورت مقطع، از هم گسیخته، بریده بریده، و مانند بیمارهای مبتلا به اسکیزوفرنیک حرف می زند. طبعا چنین شخصیتی هنگام روایت خود، در صدد جست وجوی «واژه های متناسب با زبان معیار» نیست و هر چه را که به ذهنش می رسد، می گوید.

 

شکستن ارکان جمله و عدم رعایت قواعدی مانند ترتیب پیرو و پایه و حذف افعال جزو سرشت روایت این نوع راوی هاست. انگار راوی دستش روی دوش خواننده است و همزمان که با او راه می رود، مضمون ذهنی خود را بیرون می ریزد. سبک فشرده و مقطع آل احمد که معمولا موجز است و همراه با حذف قرینه ها، در این رمان با جمله های بریده بریده و کوتاه و قابل جابه جایی یا به اصطلاح تلگرافی نمود پیدا می کند.

 

تک تک جمله ها به تعبیر من با اتکا به آرای ایور آرمسترانگ ریچاردز (برای نمونه کتاب فن بلاغت) از گونه ای خودبسندگی و استقلال برخوردار است و ریتم برخوردار از جمله های کوتاه و تکرارهای یک فعل، نه تنها آن را دستخوش آسیب نمی سازد بلکه تا حدی به آن خصلت رلکس می بخشد زیرا مبتنی بر سکون و آرامش است: «مدرسه دو طبقه بود و نوساز بود و در دامنه کوه تنها افتاده بود و آفتاب رو بود. یک فرهنگدوست خرپول عمارتش را وسط زمین های خودش ساخته بود.» در این رمان البته طنز به مثابه مشخصه ای سبکی به کار گرفته می شود و راوی به ظاهر متعرض و باطنا شورشگرا برای تقابل با عینیت آزاردهنده و نیز آرامش بخشیدن به درون خود، به این مشخصه رو می آورد: «تابلو مدرسه هم حسابی و بزرگ و خوانا. از صد متری داد می زدکه توانا بود هر چه دلتان بخواهد!» گرچه واقع گرایی این رمان در مقایسه با بوف کور بسیار بیشتر است و به همان میزان تخیل هدایت بیشتر، اما واقع گرایی آل احمد در حد عینیت گرایی مرسوم یا به ارث رسیده از نویسندگان قرن نوزده اروپا متوقف نمی شود.

 

واقع گرایی او استعلایی است؛ در حدی که زندگی روزمره راوی فقط در حاشیه و پس زمینه رویداد ها حضور دارند. ظرف مکانی (یک مدرسه تازه افتتاح شده در اطراف تهران) و زمانی (حدود چند ماه) و شخصیت اصلی (معلمی که به منظور خلاصی از تدریس می خواهد مدیر شود) از منظر ساختار پلات و ساختار داستان، متعین و متعارف هستند و خواننده نیازی نمی بیند به کشف لایه های مختلف داستان بپردازد اما به دلیل درون نگری نویسنده، به زودی کشف می شود که شغل مدیریت درون راوی را ارضا نکرده است و او خود را در حد یک میرزابنویس و کارمند و کارگزار می داند. او چنان سرگرم این درون آشفته و ارضا نشده است که خواننده حتی با افکار و عقاید و گرایش ها و تمایلات روحی و فکری اش آشنا نمی شود.

 

خواننده فقط با یک مدیر مدرسه «بیش از حد مسئول و عصبی مزاج» روبه رو می شود. در آخرهای داستان هم می فهمد که او خانه و زن دارد، اما به همان شیوه که شخصیت های فرعی برای خواننده ناشناخته می مانند، این زن و رابطه اش با راوی ناگفته می مانند. همسر راوی مانند دیگر شخصیت ها فاقد خصوصیات نیک و بد است و به عنوان شخصیت فرعی مطرح نمی شود. رمان، در واقع روی این موضوع متمرکز است که اراده راوی برای تغییر شرایط بیرونی کافی نیست و در نتیجه او باید شکست را بپذیرد. از این بابت با بوف کور وجه اشتراک دارد.

 

البته روزمرگی که در مدیر مدرسه غیاب دارد، در بوف کور برجسته تر می شود اما به دلیل تخیل قوی تر و پیچیده تر در بوف کور (زمان درونی دورانی یا در واقع نازمامندی و مکان درونی جهانی) و نامتعین بودن اشیاء و پدیده ها، روزمرگی بوف کور در کلیت رمان گم و گور می شود و ذهن خواننده دنبال رخدادهای فراواقعی و دست نیافتنی می رود. نکته دیگر مدیر مدرسه که من در کلمه شکست خلاصه کرده بودم، این حقیقت است که زیبایی واقعی وجود ندارد و کمال گرایی و غایت انگاری فقط برای ارضای درون فرد مطرح می شوند و راوی ها و نویسنده های روایت این راوی ها از پیش شکست خود را رقم می زنند.

 

در پایان هم یک فاجعه، مدیر را به دفاع از خود وامی دارد که همراه با استعفا در عریضه ای چند صفحه ای که می تواند برنامه مدون یک وزیر فرهنگ باشد، راهکار ها و راهبردهای خود را پیشنهاد می کند، اما به او گفته می شود که زیاد سخت نگیرد و آن موضوع سوءتفاهمی بیش نبوده است. از این حیث، مدیر مدرسه یکی از رمان های مطرح جامعه ایران است و نادیده گرفتن آن به بهانه خطاهای فکری و اجتماعی نویسنده محقانه نیست. اثر دیگری از آْل احمد که برای خود من ارزش های خاصی دارد، سنگی بر گوری است. این متن از سه وجه اهمیت دارد. اول اینکه یکی از اولین آثاری است که در زمینه ادبیات اعترافی نوشته است.

 

ادبیات و به طور کلی فرهنگ ما ایرانی ها چندان میانه ای با اعتراف ندارد برخلاف پیروان دین مسیح – لذا کمتر اثری در این عرصه نگارش یافته است. دوم بار حدیث نفس این رمان است. راوی داستان آل احمد، بی آنکه کسی را مخاطب قرار دهد، اندیشه، عواطف و احساس خود را با شنونده ای خیالی در میان می گذارد و به شکل مستقیم اطلاعات مهم و تعیین کننده ای در شکل گفتار طولانی بیان می کند. او اساسا زمانی این مسائل را پیش می کشد که تنهاست و با خود حرف می زند. به بیان دیگر ما با کنش نمایشی شده شخصیت روبه رو هستیم نه منولوگ که فقط در ذهن می گذرد. سومین سویه این اثر خصلت تراژیک آن است.

 

البته نه به مفهوم ارسطویی آن بلکه به معنای مدرنیستی اش؛ که اولین بار با مقاله های داهیانه نیکلای گاوریلویچ چرنیشفسکی و هنری جیمز شکل گرفت و اشاره دارد به تراژدی «درون» و اینکه که تراژدی را باید در «هر رخداد دهشتناک»، در «هر پایانِ وحشتناک» دید. آل احمد این تراژدی را در زندگی مردی معمولی نشان می دهد که عقیم است و صاحب فرزند نمی شود و از دستورالعمل های این و آن و حرف و حدیث های اطرافیان جان بر لب آورده است. انصافا هم خواننده، حتی ازنوع سخت گیر، با یک نگاه اجمالی درمی یابد که نویسنده در بازنمایی این امر موفق بوده است.

 

در این رمان زمینه سازی برای وارد کردن عنصر دگرگونی یعنی پی بردن راوی به این موضوع فراهم می شود و کشمکش درونی او – که در عین حال خصلتی مردسالار دارد با پیش رفتن داستان در سطوح مختلف برجسته تر می شود. به عبارت خلاصه با نوعی آشنازدایی اولیه (شکلوفسکی) و آشنازدایی متاخر (کوبسن و موضوع تمهیدات و تیتانف و موضوع برجسته سازی) مواجه هستیم. با عنایت به همین نکات هم، اینجا «در مقابل مساله غیر قابل حل» از عصبانیت و پرخاشگری راوی رمان مدیر مدرسه خبری نیست و این ها جای خود را به ترس، یاس و نگرانی می دهند که در سومین سال زندگی زناشویی به مثابه یک فاجعه نمود پیدا می کند.

 

 


برخی مجموعه داستان «از رنجی که می بریم» جلال را در زمره شاخص ترین آثارش خوانده اند. حال آنکه این کتاب به لحاظ مضامین و فضا ها، تشابه زیادی به آثار بزرگ علوی، غلامحسین ساعدی و برخی از نویسندگان همدوره خود داشته. همچنین این تشابهات که شاید به دلیل فضای سیاسی آن دوره و تاثیرش بر جریان روشنفکری بوده، در آثار دیگر جلال نیز به چشم می آید. نظرتان درمورد این شباهت ها چیست؟


من این گونه فکر نمی کنم. اولا پیش از این مجموعه داستان (۱۳۲۶)، داستان هایی چون «بادنگ» و «ستاره دنباله دار» و «گیله مرد» از بزرگ علوی و «آب زندگی» و «حاجی آقا» از صادق هدایت و «خدایان از بند رسته» و «شغال شاه» از احسان طبری با همین رویکرد چاپ شده بود. آل احمد هر هفت داستان این مجموعه را تحت تاثیر آموزه های غیرهنری اتحادیه نویسندگان حکومت تمامیت خواه لنینیستی – استالینیستی شوروی نوشت و چون آن زمان طرفدار حزب توده بود، کارش چنان تک بعدی شد که بعد ها گفت تنها کتابی که حاضر به تجدید چاپش نیست، همین کتاب است. در هر هفت داستان این مجموعه یعنی «محیط تنگ»، «آبروی از دست رفته»، «در راه چالوس»، «روزهای خوش»، «دره خزان زده»، «اعتراف» و «زیرآبی ها» از فقر و زحمت و نداری و افراد زحمتکش، خصوصا کارگران، ستایش ساده لوحانه ای به عمل می آید و حتی معادل مظلومیت و حقانیت و معصومیت نشان داده می شوند. آنها موجواتی مهربان، مردمدار، با احساس، متواضع و در عین حال مغرور و اهل قناعت و پاک سرشت اند؛ برعکس، دشمنانشان درنده خوهایی آدم نما، خشن، بی احساس، حریص و مقام پرست و پول دوست و اهل فساد و هرزگی اند. انسان معمولی در این هفت داستان کوتاه وجود خارجی ندارد. همه شخصیت ها تبدیل به کاریکاتور می شوند؛ یا کاریکاتور شریفی که دنبال حق و حقیقت و عدالت است و معمولا لاغر و تکیده هم هست، یا کاریکاتور شروری که با خشونت و در عین حال ابلهانه دستور شلیک می دهد و توطئه می چیند و در ضمن دزد ناموس است و شخصی است چاق با صورتی گوشتالود. این افراد ساخته شده از بتن و آرماتور، از نظر ادبی با اغراق هایی چون اغراق منفی (Meiosis) و خفت بارسازی یا اثبات به وسیله نفی (Litotes) تا حد دلقک خون آشام سقوط می کنند؛ چه کارمند و کارگر [ناآگاه] باشند و چه ارتشی و دکتر و مهندس و کاسب. شبیه کارهایی است که ۶ میلیون نویسنده و شاعر و ویراستار و طراح جلد و ناظر فنی چاپ و صفحه آرا و نمونه خوان عضو اتحادیه نویسندگان شوروی طی هفتاد سال در مقیاس ده ها میلیونی «جمع» کردند و امروزه کمتر کسی در دنیای ادبیات می تواند حتی نام پنج اثر از آنها را به یاد آورد. دلیل این رویکرد به ماهیت رئالیسم سوسیالیستی برمی گردد که اعتدال نمی شناسد و باید به وسیله غوغاسالاری و تهییج و افترا متن ادبی را به فرجام برساند.

 

 


جلال در طول زندگی اش همواره به مسائل و دغدغه های روز جامعه خود توجه نشان می داده است. فکر می کنید این نگرش و همراهی تا چه حد توانسته بر آثار «ادبی و مقاله های» او تاثیر مثبت بگذارد؟


توجه نشان دادن به مسائل اجتماعی زمانی ارزش هنری پیدا می کند که خصلت ایدئولوژیک به خود نگیرد. اما این اتفاق برای آل احمد پیش نیامد. توده ای ها شخص آل احمد را به علت اطلاعاتش در زمینه چاپ خیلی زود به کار گرفتند و با سرعت بیشتری «کاندید عضویت» او را اعلام کردند و به این ترتیب کسی را که الفبای ماتریالیسم – دیالکتیک و ماترلیسم تاریخی و اقتصاد سوسیالیستی نمی دانست، به عنوان «فردی از خود» به اینجا و آنجا معرفی کردند. فساد و توطئه گرایی آشکار و پنهان حزب توده، برای نمونه در عرصه هایی مانند واگذاری امتیاز نفت شمال به شوروی و ماجرای حزب دموکرات در آذربایجان و سازش روی مبارزات کارگران مناطق نفت خیز جنوب، او را خیلی زود از این حزب منحط دور کرد و با زنده یاد خلیل ملکی همراه شد برای تشکیل جریانی مستقل. اما آل احمد برخلاف ملکی متاسفانه عملکردهای خود را با هیاهو توام کرد و بعد از چندی از ملکی هم جدا شد و حتی مدتی با یک شخصیت سیاسی نه چندان خوشنام به نام مظفر بقایی هم پیمان شد. سرخوردگی او از این جریان های سیاسی ناسالم به ضد خود تبدیل شد. کسان زیادی بودند که آن زمان از چپ لنینیستی استالینستی جدا شدند؛ مانند آرتور کوستلر، اینیا تسیو سیلونه، سیدنی هوک، مانس اشپربر، هوارد فاست، ریچارد رایت، استفن اسپندر و آندره ژید. اما همه آنها گرایش های مردمی و عدالت خواهانه خود را حفظ کردند و کارشان به دشنام گویی به هر متفکر و اندیشه ای کشیده نشد. آل احمد بدون برخورداری از دانش عمیق جامعه شناسی، خصوصا آثار امیل دورکیم، ماکس وبر، گئورگ زیمل و کارل مارکس و روزا لوکزامبورک و هانا آرنت، «حزب توده ستیزی» را تا دشمنی با نوگرایی بسط داد. او در موضع ضدیت با نوگرایی و مدرنیسم، هر کسی را که مدرک دانشگاهی و حتی دیپلم داشت، جزو روشنفکران دانست (در خدمت و خیانت روشنفکران) در عین حال اصل را بر این گذاشت که هر کس چیزی از فرهنگ غرب می داند، از نظر شخصیتی و روحی و فکری و رفتاری غربگراست؛ عناوینی که به آخوندزاده و طالبوف و دکتر آدمیت و دیگران هم داده بود. در حالی که حتی مقدمات روانشناسی اجتماعی و فلسفه تاریخ بر این ادعا ها قلم بطلان می کشند. سرانجام هم خود را یک سره به دین سپرد و به این نتیجه رسید که راه رستگاری توکل به معصومین است و بس. همین آرای فاقد محمل تئوریک موجب شد که علیه او در تمام سطوح روشنفکری موضع گرفته شود. در این میان از آنجا که جو حاکم چنین چیزی را می طلبید، حتی افراد فرزانه و برخودار از سلامت نفس موقعیت او را به عنوان «نویسنده» چندان جدی نگرفتند، در حالی که در دوره ای که او می زیست، توان او در این مقوله در حد و اندازه های دیگر نویسندگان مطرح بود؛ نه چند بیشتر و نه چندان کمتر و فقط با زنده یاد صادق هدایت قابل مقایسه نبود. او داستان هایش را هم تحت تاثیر همین چرخش های سیاسی نوشت. کافی است داستان «شوهر آمریکایی» خوانده شود تا نحوه برخورد او را با تمدن غرب بدانیم. متن به وضوح از حوزه روایت داستانی خارج و به مانیفستی علیه فرهنگ غرب تبدیل می شود. قصه و شخصیت ها و رویداد همه در خدمت این امر در می آیند تا نشان دهند که «آمریکا یک کثافت خانه و سلاخ خانه فاسد و سرشار از توطئه و دوز و کلک و ستمگری» است. اما موفقیتش در این مورد چندان نیست.

 

 


جلال در حوزه ترجمه و معرفی آثار نویسندگان بزرگ غرب نیز فعال بوده. آیا از این حیث توانسته بر نویسندگان و به طور کلی ادبیات داستانی معاصر ما تاثیر مثبت بگذارد؟


جایگاه او در عرصه ترجمه و (نیز سفرنامه) انکارناپذیر است. متقابلا ترجمه هم بر او تاثیر زیادی روی نوشتار های او گذاشت. این تاثیر را می توان در رمان تاریخی «نون و القلم» دید. خود من در چهارده پانزده سالگی کارهایی چون بیگانه و سوء تفاهم و قمارباز را با ترجمه او خواندم. همسن و سال هایم هم در مناطق نفت خیز جنوب کم و بیش همین آثار را خواندند و من شاهد نوعی نگاه تازه بودم، چون به هر حال این آثار مبتنی بر نگرش اگزیستانسیالیسم و بعضا هیچ انگارانه نوشته شده اند. بعد ها فهمیدم که مجموعه ترجمه های او (که معمولا با همکاری دیگران بود) روی شماری از نویسندگان هم تاثیر گذاشته است.

بیتا ناصر

نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه