بضاعت ما در ادبیات کودک و نوجوان چقدر است؟+تصاویر مجلات کودکان از سال 1329


بضاعت ما در ادبیات کودک و نوجوان چقدر است؟+تصاویر مجلات کودکان از سال 1329 - تصویر 1

اگر ارزیابی منصفانه‌ای از روند رشد ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران صورت گیرد، مشخص می‌شود که این گونه ادبی مرحله رشد کمّی را پشت سر گذاشته و به سمت کیفی شدن پیش می‌رود. همچنین بر اساس اطلاعات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تاکنون 292 مقاله، 25 عنوان پایان نامه و 47 عنوان کتابشناسی با موضوع ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران منتشر شده است.


خبرگزاری مهر - گروه فرهنگ و ادب: شورای عالی انقلاب فرهنگی دو سال پیش (1391) با پیشنهاد شورای فرهنگی عمومی مبنی بر نامگذاری 18 تیر به نام «روز ادبیات کودک و نوجوان» موافقت کرد. به این ترتیب سه سال بعد از درگذشت مهدی آذریزدی در 18 تیر 1388، سالروز درگذشت خالق «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» در تقویم رسمی کشور ثبت شد.

 

فارغ از موافقت‌ها و مخالفت‌هایی که در همان ایام به درج چنین روزی به این عنوان مهم در تقویم رسمی کشور مطرح شد، ثبت روزی به عنوان روز ملی ادبیات کودک و نوجوان، یک اتفاق مهم در عرصه ادبیات این گروه سنی به شمار می‌رفت.

ادبیات کودک ‌و‌ نوجوان به نوشته‌ها و سروده‌های ادبی ویژه این گروه سنی اطلاق می‌شود و شامل بخشی از فرهنگ شفاهی عامه، مانند لالائی‌ها، مثل‌ها، قصه‌ها و همچنین داستان‌ها و نمایشنامه‌ها و اشعار و نیز نوشته‌هایی در زمینه دین، دانش اجتماعی، علم و کاربردهای آن، هنر و سرگرمی است که نویسندگان و سرایندگان برای کودکان و نوجوانان پدید می‌آورند.

واژه «ادبیات کودکان» به صورت واضح و مستقل در نیمه دوم هجدهم میلادی در متون غربی ظاهر شده و قبل از آن به شکل محدود مرحله تکوینی خود را سپری می‌کرده اما رشد آن مرهون تحولات شگرف قرن بیستم میلادی است.

 

 

عکس اطلاعات کودکان سال 1335

اطلاعات کودکان سال 1335

در ایران اما، تا قرن سیزدهم هجری قمری، کودکان و نوجوانان از ادب عامیانه و ادبیات دینی بهره‌مند می‌شدند. گرچه در سابقه دو هزار و اندی ساله ادب فارسی ممکن است به آثاری بربخوریم که در آن از کودکی ذکری به میان آمده است، اما جوّ غالب در این آثار به‌گونه‌ای است که کودک وقتی ظاهر شده است که باید مخاطب پند و اندرز باشد.

شاید فقط بخشی از این ادبیات را که تحت تأثیر خاطره‌های کودکی نوشته و سروده شده است، بتوان مستثنی دانست؛ مانند بعضی از حکایت‌های سعدی و داستان‌های تمثیلی عطار و نظامی با این همه بر اساس شواهد تاریخی در این دوران طولانی کودکان و نوجوانان به‌طور غیرمستقیم و گاه مستقیم با هدف آموزش و سرگرمی از آثاری چون درخت آسوریک، اندرز خسرو گواتان، یادگار زریران، شاهنامه، کلیله و دمنه، قابوسنامه، بوستان و گلستان، منطق‌الطیر، قصه‌های قرآن، موش و گربه، مثنوی‌های شیر و شکر و نان‌ و حلوا و کتاب‌هایی چون حسین کرد شبستری و امیر ارسلان بهره می‌گرفته‌اند.

در آستانه انقلاب مشروطیت، بیداری جامعه ایرانی و جنب‌وجوش جهت ایجاد دگرگونی، باب اندیشه‌های نوین تعلیم و تربیت را به ایران گشود. پیشگام این حرکت کتاب احمد یا سفینه طالبی تألیف عبدالرحیم تبریزی ملقب به طالبوف (1250-1328) بود که به گفته خود او آن را با الهام از کتاب امیل اثر ژان‌ژاک روسو به رشته تحریر در آورده بود.

 

 

عکس مجله کودکان و نوجوانان بچه قشنگ سال 1329

 

بچه قشنگ سال 1329

رشد طبقه متوسط در ایران و همگانی شدن آموزش و پرورش نیاز به کتاب‌های درسی را گسترش داد. کتاب‌هایی چون مثنوی‌الاطفال (گزیده مثنوی)، تأدیب‌الاطفال (ترجمه داستان‌های عربی) و تعلیم‌الاطفال (الفبای مصوّر) توسط فردی به نام مفتاح‌الملک تدوین شد. صنیع‌السلطنه کتاب اخلاق‌مصوّر را که ترجمه فابل‌های لافونتن بود ارائه کرد و شیخ محمدعلی تهرانی (کاتوزیان) که از سران مشروطیت بود، کتاب اخلاق اساسی برای کودکان را که گزیده‌ای از کلیله و دمنه و مرزبان نامه و انوار سهیلی بود تدوین کرد.

آنچه از ظاهر این کتاب‌ها برمی‌آید، این است که بیشتر ساختار کتاب درسی دارند تا کتاب‌هایی برای خواندن، لذت‌بردن و سرگرم شدن. پیامد این حرکت، حضور نویسندگان صاحب‌نام، شاعران بزرگ و مترجمان باتجربه‌ای بود که تهیه کتاب برای گروه‌های سنی را وجهه همت خویش قرار دادند. یحیی دولت‌آبادی، ملک‌الشعرای بهار، مهدی‌قلی خان هدایت، ایرج میرزا و علی اسفندیاری (نیما یوشیج) از آن جمله‌اند.

گردآوری ادب عامیانه ایرانی که قبلاً توسط شرق‌شناسان غربی آغاز شده بود، توسط صادق هدایت، فضل‌الله مهتدی (صبحی) و کوهی کرمانی پی‌گرفته شد. بعدها دامنه این گردآوری با تلاش‌های انجوی شیرازی، احمد شاملو، امین فقیری، صمد بهرنگی، علی‌اشرف درویشیان و سیدحسین میرکاظمی ادامه یافت. حاصل این گردآوری‌ها کتاب‌هایی شد که مجموعه ادبیات عامیانه اقوام گوناگون ایرانی را برای بازنویسی در قالب کتاب و با معیارهای امروزی در اختیار پدیدآورندگان ادبیات کودکان قرار داد.

 

 

عکس مجله کیهان بچه ها در سال 1330

کیهان بچه‌ها سال 1330

اما نخستین تلاش برای تولید کتاب خاص کودکان، مرهون توجه و روشن‌بینی معلمی آگاه به نام جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) است که در حدود سال 1300 هجری شمسی با توجه به شناختی که از طریق کار مستمر با کودکان برای وی حاصل شده بود، صورت گرفت. در کتاب‌های به‌جا مانده از او همان نکته‌هایی جاری است که روزگاری «کامینوس» در غرب منادی آن بود، و آن اصل لذت‌بخشی ادبیات کودکان در کنار امر آموزش است.

دو نمایشنامه معروف جبار باغچه‌بان به نام‌های «پیر و تُرب» و «خانم خزوک» که نوعی برداشت از قصه‌های عامیانه است، بارها و بارها به وسیله خود او با کمک کودکان در «باغچه کودکان» که نام کودکستان او بود، به اجرا درآمد. کتاب افسانه «بابابرفی» باغچه بان هم که در دهه 1350 توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با نقاشی‌های «آلن بیاش» به‌صورت کتابی تصویری عرضه شد، یکی از آثار کلاسیک ادبیات کودکان ایران به‌شمار می‌آید و شعر «جوجه، جوجه، طلایی» او هم نسل به نسل بر زبان کودکان جاری است بی‌آنکه حتی نام سراینده آن را بدانند!

تردیدی نیست که رشد کمی و کیفی ادبیات کودکان در ایران مدیون دست کم هفت دهه تلاش نویسندگان، شاعران، مترجمان، بازنویسان، تصویرگران و متخصصانی است که آگاهانه و باعلاقه‌مندی به رشد و تعالی کودکان و نوجوانان این مرز و بوم پای در راه گذاشته‌اند که از این میان می‌توان از عباس یمینی شریف، مهدی آذریزدی، توران میرهادی، مهری آهی، زهرا خانلری، احسان یارشاطر، علینقی وزیری، مهرداد بهار، محمود کیانوش، پروین دولت‌آبادی، مهیندخت صنعتی، اردشیر نیکپور، محمد قاضی، صمد بهرنگی، فرشید مثقالی، نورالدین زرین‌کلک و علی‌اکبر صادقی نام برد.

 

 

 

مجله خردسالان ایران سال 1332

خردسالان ایران سال 1332

دهه 1340، دهه دگرگونی‌های بنیادی در نظام آموزش و پرورش ایران و به تبع آن، دهه به‌وجود آمدن تشکیلات ملی برای شکل بخشیدن به جریان ادبیات کودکان و نوجوانان است. مفهوم ادبیات و کودکان و نوجوانان نخست توسط مرحوم دکتر محمدباقر هوشیار، استاد دانشسرای عالی تربیت معلم در دهه 1330، طی مقاله‌های گوناگونی در مجله سپیده فردا ظاهر شد و نخستین تلاش‌ها برای برگزاری سمینار و نمایشگاه کتاب کودک و انتشار نخستین فهرست کتاب‌های مناسب کودکان و نوجوانان به این دهه بازمی‌گردد، ولی کار جدی نقد و بررسی و تحقیق در این حوزه با تأسیس شورای کتاب کودک در 1341 وارد مرحله جدیدی شد.

با تأسیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال 1345، برای نخستین بار کتابخانه‌هایی در ایران برای کودکان و نوجوانان پاگرفت و کانون مسئول تألیف، ترجمه، بازنویسی، و تدوین خواندنی‌های خاص کودکان و نوجوانان شد. انتشار مجلات پیک توسط وزارت آموزش و پرورش (1343)، مواد خواندنی ساده را به‌صورت پدیده‌ای فراگیر وارد زندگی اکثر دانش‌آموزان مقاطع ابتدایی کرد. این سه تحول اساسی در شکل‌بخشیدن به جریان ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران اثر عمده‌ای بر جای گذاشت.

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان کار نظام‌یافته علمیِ تألیف، ترجمه، ویراستاری، تصویرگری و انتشار کتاب کودک در ایران را قوام بخشید و سبب رشد کمی و کیفی کتاب کودک در ایران شد. شورای کتاب کودک کار نقد و بررسی آثار منتشرشده و تحقیق در زمینه‌های خالی را پی گرفت و جریان ادبیات کودکان را به سمت بهتر شدن هدایت کرد و پیک‌ها به‌عنوان خواندنی‌های ساده با قیمتی مناسب به میان کودکان جامعه شهری و روستایی راه یافت.

 

 

 

عکس مجله کودک سال 1349

کودک سال 1349

در این دوره نام افرادی را می‌توان یافت که تنها شهرت خود را مدیون نوشتن برای کودکان و نوجوانان نیستند و در دیگر عرصه‌های ادب و هنر ایران نیز فعالیت داشته‌اند. در آثار منتشرشده در نیمه دوم دهه چهل و نیمه اول دهه پنجاه به‌تدریج شاهد ظهور تحولات کیفی در ارائه اندیشه‌ها هستیم و چهره کودک و نوجوان ایرانی را بیشتر می‌توان در این آثار مشاهده کرد. این تحول مرهون آموزگارانی است که قلم به‌دست گرفتند و با الهام از زندگی شاگردان خود آثاری خلق کردند که گرچه از اندیشه‌های آموزش‌مدارانه مبرا نیست، بازتابی از رنج‌ها، شادی‌ها، دل‌نگرانی‌ها، و آرزوهای اکثر کودکان این سرزمین است.

در نیمه دوم دهه پنجاه به‌تدریج آثار تخیلی اعجاب‌انگیز، شعر، زندگینامه و تاریخ جای خود را در میان آثار مخصوص کودکان و نوجوانان باز کرد؛ کتاب‌های غیرداستان در حوزه علوم، فن‌آوری، هنر و بازی و سرگرمی عمدتاً از طریق ترجمه آثار خارجی به حوزه ادبیات کودکان و نوجوانان راه یافت، ادبیات کودکان و نوجوانان به‌عنوان موضوعی تحقیقی و آموزشی مورد توجه نهادهای پژوهشی و آموزشی قرار گرفت، حضور ایران در صحنه‌های بین‌المللی نمود چشمگیری یافت، ایران به عضویت دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان (1962) در آمد و آثار ایرانی در نمایشگاه‌های بین‌المللی ظاهر شد و جوایزی را نیز به خود اختصاص داد که بیشتر مربوط به تصویرهای کتاب کودک است.

مهم‌ترین دستاورد بین‌المللی ایران در دهه پنجاه مربوط به فرشید مثقالی تصویرگر کتاب کودکان است که در 1353/1974 جایزه جهانی هانس کریستیان اندرسن را به‌خاطر مجموعه آثار تصویری‌اش دریافت داشت. او نخستین هنرمند غیراروپایی و امریکایی بود که به دریافت این جایزه نایل شد.

 

 

 

عکس فصلنامه کانون سال 1352

فصلنامه کانون سال 1352

دگرگونی‌های اجتماعی و سیاسی اواخر دهه 1350 و اوایل دهه 1360 ناپایداری‌هایی را در وضع ادبیات کودکان و نوجوانان در ایران به‌وجود آورد. پدیدآورندگان صاحب‌نام دو دهه قبل اکثراً جای خود را به جوانان انقلابی دادند که گرچه تجربه اندک داشتند، از آرمان‌های نو و انگیزه‌هایی قوی نیز برخوردار بودند.

در دو دهه اخیر، ما شاهد رشد کمّی چشمگیری در همه عرصه‌های ادبیات کودکان و نوجوانان ایران هستیم: تعداد عناوین منتشرشده در سال فزونی گرفته و آثار منتشرشده از تنوع موضوعی قابل اعتنایی برخوردار شده‌اند، طیف گسترده‌ای از نویسندگان، شاعران، مترجمان، تصویرگران، روزنامه‌نگاران، و ناشران به این عرصه گام نهاده‌اند، مجلات خاص گروه‌های سنی متنوع‌تر و از شمارگان بالاتری برخوردار شده است، انتشار مقالات تخصصی که قبل از انقلاب بسیار محدود بود گسترش یافته است، مجلات تخصصی ادبیات کودکان کار خود را وسعت داده و به گونه‌ای جدی درگیر بحث‌های نظری این حوزه شده‌اند، آموزش مباحث نظری در دانشگاه‌ها از رونق برخوردار شده است؛ و سهم قابل اعتنابی از پایان‌نامه‌های تحصیلی مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشته‌های کتابداری و اطلاع‌رسانی، تعلیم و تربیت و هنر به این زمینه اختصاص یافته است.

حضور کارشناسان و متخصصان ادبیات کودکان در مهم‌ترین عرصه‌های بین‌المللی مثل کنگره ادبیات کودکان، هیأت مدیره دفتر بین‌المللی، هیأت داوران جایزه اندرسن و کارگاه‌ها و فعالیت‌های مختلف بین‌المللی به ادبیات کودکان ایران چهره‌ای جهانی بخشیده است. نام نویسندگان، تصویرگران، مترجمان، و پدیدآورندگان ایرانی کتاب مرتباً در فهرست‌های افتخار جایزه اندرسن و همچنین در فهرست‌های برندگان جوایز بزرگ بین‌المللی مثل بولونیا، براتیسلاوا، نوما، و جز آن ظاهر می‌شود. نقد علمی ادبیات کودکان به‌تدریج جای خود را باز کرده است و ارزیابی کتاب‌های کودکان و نوجوانان، که زمانی تنها شورای کتاب کودک به‌طور مستمر به آن می‌پرداخت، وسعت یافته و در دستور کار نهادهای مختلف آموزش و پرورش یا مجلات خاص کودکان قرار گرفته است.

 

 

 

عکس مجله شاهد کودکان سال 1361

شاهد کودکان سال 1361

امروزه، روز به روز به تعداد جوایز ملی در این حوزه افزوده می‌شود و در حال حاضر توجه به آثار برتر و تقدیر از پدیدآورندگان این آثار نمود چشمگیری یافته است. بیشتر دستاوردهای بین‌المللی ایران در زمینه تصویرگری کتاب کودک بوده است ولی در سال‌های 1990-1992 با معرفی هوشنگ مرادی کرمانی به عنوان نامزد دریافت جایزه اندرسن و تحسین آثار این نویسنده توسط هیأت داوران که پیامد آن ترجمه داستان آن «خمره» به آلمانی و اسپانیایی بود و جوایزی را نیز در صحنه بین‌المللی به خود اختصاص داد، فصل تازه‌ای از خودباوری را برای حضور فعال در صحنه‌های جهانی در میان نویسندگان و پدیدآورندگان ایرانی آغاز کرد.

این همه نتیجه دو دهه تلاش و ممارست و پای فشردن بر حقانیتی بود که توسط همه دست‌اندرکاران این حوزه صورت گرفته بود و به‌طور کلی اگر ارزیابی منصفانه‌ای از روند رشد این ادبیات در ایران صورت گیرد، مشخص می‌شود که ادبیات کودکان ایران مرحله رشد کمّی را پشت سرگذاشته و به سمت کیفی شدن پیش می‌رود. اما آینده ادبیات کودکان و نوجوانان؛ در اواخر دهه 1980 به‌تدریج متخصصان و دست‌اندرکاران ادبیات کودکان احساس کردند که یک‌بار دیگر باید به دوران کودکی و تحولاتی که سبب ایجاد دگرگونی در این دوران شده است، نگاهی دقیق بیفکنند تا بتوانند ادبیات کودکان را با این تحولات همگام سازند. در بیستمین کنگره ادبیات کودکان و نوجوانان (1986) که با شرکت 829 نماینده از 50 کشور جهان در ژاپن برگزار شد، این سؤال مطرح شد که: به راستی کودک مخاطب کیست و آینده ادبیات کودکان به کجا می‌رود؟

آنچه از برآیند رویکردهای متخصصان شرکت‌کننده به‌دست می‌آید نشان از نوعی نگرانی توأم با خوش‌بینی دارد. نگرانی عمدتاً متوجه تأثیر شگرف رسانه‌های صوتی و تصویری بر زندگی کودکان و نوجوانان است که آنها را به حوزه‌هایی کشانده که سبب کوتاه شدن دوران کودکی آنها شده است چنان‌که گروهی از متخصصان از «کودکیِ از دست رفته» سخن می‌گویند و بر این باورند که این تحولات سبب شده است که حیات انسان به دوران نوباوگی و کهنسالی تقسیم شود که میان این‌دو را دوران «کودک ـ بزرگسال» پر می‌کند.

بر اساس این نگرش، مرزهای مشخصی که عوالم شناخته شده جدا از هم تحت نام کودکی، نوجوانی و بزرگسالی را به‌وجود می‌آورد، درهم ریخته و همین امر سبب می‌شود که به‌تدریج مرز میان ادبیات خاص این گروه‌ها نیز کمرنگ‌تر شود. اما این خوش‌بینی نیز وجود دارد که پس از فرونشستن تب تند رسانه‌های صوتی و تصویری، آثار ادبی و هنری ارزشمند، همچنان با این «کودک ـ بزرگسال» باقی خواهند ماند.

در این قسمت بد نیست نگاهی هم بیندازیم به بضاعت موجود به لحاظ تحقیقی در زمینه ادبیات کودک و نوجوان. بر اساس اطلاعات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تاکنون 292 مقاله با موضوع ادبیات کودک و نوجوان در نشریات مختلف به چاپ رسیده است که در این لینک فهرست آنها را مشاهده می‌کنید. همچنین بر اساس این آمار، تاکنون 25 عنوان پایان نامه با موضوع ادبیات کودک و نوجوان انجام شده که عناوین آنها را در این لینک می‌توانید ببینید. به علاوه 47 عنوان کتابشناسی با همین موضوع منتشر شده که آن را هم در این لینک مشاهده می‌کنید.

* در تهیه این گزارش از اطلاعات وبسایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و همچنین مقاله‌ای از ثریا قزل‌ایاغ بهره گرفته شده است.

......................................

گزارش از کمال صادقی

کلمات کلیدی :
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه